Preek Nynke Geertsma teruglezen?

Op zondag 30 oktober beklom stadsdichter Nynke Geertsma de kansel. Met alweer een zeventiende preek opende Nynke voor een volle kerk ons jubileumseizoen.nynke-2

‘De kracht en de pracht van het woord’ was het centrale thema. Pracht, omdat woorden zoveel moois kunnen brengen. En kracht, omdat ze enorm veel schade aan kunnen richten. Tussen het (s)preken door droeg Nynke een aantal bij het thema passende gedichten voor. Begeleid door de leden van haar band Dutch Treat, Peter Smit (gitaar) en Jeroen de Valk (contrabas), zong ze prachtige nummers van Huub van der Lubbe en Herman van Veen.

De preek van Nynke kunt u hieronder nalezen.

nynke-1De volgende preken

Op 12 februari 2017 preekt Friederike Weisner, directeur van theater de Lieve Vrouw. Op 5 maart beklimt onderzoeksjournalist Remco Reiding de kansel en op 2 april sluit rapper

Jiggy Djé (de Leusdense Vincent Patty) de serie af.

De aangekondigde preek van Bülent Yokus op 27 november komt tot onze grote spijt te vervallen.

 

 

 

 

 

 

 

 

Preek van de Leek, 30 oktober 2016, Nynke Geertsma

De kracht en de pracht van het woord


“Ik dicht bij jou, en jij bij mij
en samen, samen dichten wij

de loze leegten, gapende gaten,
lacunes, leemtes en hiaten
in elke taal die ons vervoert
naar prikkelender zinnen
en mooiere (w)oorden
om verbaal te beminnen

van river deep tot mountain high
ben ik dichter bij jou, en jij bij mij.”

muziek: ‘Tot je mijn liefde voelt’, gezongen door Nynke en begeleid door Peter Smit (gitaar) en Jeroen de Valk (contrabas)

Bemoediging en groet
Allemaal van harte welkom. Ik vind het heel bijzonder om hier te staan vandaag, op deze plek. Toen mij gevraagd werd of ik deze eerste Preek van de Leek van dit vijfde seizoen wilde gaan doen, moest ik wel even diep nadenken. Zou dit wel iets voor mij zijn? Ik word wel es gevraagd voor een presentatieklusje, maar dat soort dingen hou ik eigenlijk altijd af. Ik vind mijzelf niet zo’n prater of preker of spreker. Maar op de een of andere manier werd ik toch enthousiast voor het concept van Preek van de Leek. En stiekem was ik ook wel een beetje nieuwsgierig: hoe zou het zijn om een keer op dit podium te staan? Ik heb inmiddels vele podia beklommen, als zangeres en als dichter, maar nog nooit in zo’n grote, indrukwekkende en voor mij wel enigszins beladen ruimte.

Begin vorig jaar werd ik gekozen tot stadsdichter van Amersfoort. Dit is een functie die ik tot op heden met heel veel plezier bekleed. Ik schrijf en dicht al vanaf het moment dat ik een pen kon vasthouden. Aan schrijven beleef ik bijna mijn hele leven dus (en dat is inmiddels ruim 46 jaar) al heel veel genoegen.

Naast mijn stadsdichterschap ben ik communicatieadviseur en tekstschrijver, en ook daar kan ik veel creativiteit en energie in kwijt. Communicatie, spelen met taal: het is mijn vak en mijn hobby. En daar mag ik iedere dag mee bezig zijn, betaald en onbetaald. In beide zit in ieder geval het woord taal, gelukkig.
Ik word blij van mooie woorden, mooie zinnen, mooie teksten; het geschreven en gesproken woord. En dat woord, als onderdeel van onze taal, kan prachtig en krachtig zijn, in positieve en negatieve zin.
Driek van Wissen, ooit dichter des Vaderlands zei regelmatig: Taal is het voertuig van de geest, maar onze taal is wel een krakende wagen geworden. Hij doelde daarmee met name op het gebrek aan kennis van de spelling. Maar ik zeg: de wagen kraakt tegenwoordig niet alleen door een gebrekkige spelling, maar vooral ook door gebrek aan respect en fatsoen en stijl. Ik doel niet zozeer op de schrijfstijl, maar op de inhoudelijke kant van het geschreven en gesproken woord. En daar wil ik het vanmiddag over hebben. De pracht en kracht van het woord, in de breedste zin ‘van het woord’.

Kyrie
Het gebruik van woorden, kreten, communicatie: het is zo oud als de mensheid zelf. Want de mens heeft, een enkele uitzondering daar gelaten, nu eenmaal interactie met andere mensen nodig om te kunnen overleven, om te kunnen voortbestaan. Ik weet natuurlijk niet precies hoe het er 400 of 4.000 of 400.000 jaar geleden qua communicatie tussen mensen aan toe ging, want ik was er niet bij. Er is maar beperkt informatie over. Een paar honderd jaar geleden was de mens in ieder geval nog vooral bezig met wat er in zijn directe leefomgeving gebeurde. Er werd weinig gereisd en de communicatie bestond vooral uit mondelinge uitwisseling van praktische termen.

Er werd nog maar zeer beperkt gebruikt gemaakt van papier als informatiedrager. Sterker nog: in de vroege middeleeuwen konden over het algemeen alleen de monniken lezen en schrijven. Je had dan dus ook niet zoveel aan een boek of schrift. Het volk liet zich voorlezen.
Pas in de loop van de 17e en 18e eeuw leerden ook ‘gewone’ mensen lezen en schrijven. En werd hun horizon iets breder.
En nu, nu is het grootste deel van de wereld gealfabetiseerd en niet alleen dat: we zijn dag en nacht elkaar met informatie aan het bestoken via het wereldwijde web dat is geweven tussen ingenieuze satellieten. We zijn hierdoor allemaal met elkaar verbonden via een druk op de knop of muisklik en kunnen over alles met bijna iedereen communiceren. We reizen heel wat af en leren andere culturen en talen kennen. En als we elkaar niet verstaan, schakelen we een vertaalappje of robot in en we weten waar het over gaat. We staan meer met elkaar in contact dan ooit tevoren.
En toch heb ik het idee dat we verder van elkaar verwijderd raken.

We raken beetje bij beetje verder van elkaar verwijderd. De fysieke afstand kan overbrugd worden door slimme communicatietools, we zien elkaar, horen elkaar, lezen elkaar, mailen en appen elkaar, posten en liken er op los bij onze 500 of meer facebookvrienden en op allerlei blogs en nieuwspagina’s, maar ik heb de indruk dat we ondanks alle mooie middelen niet per se ‘dichter bij elkaar’ komen. Regelmatig verworden op social media en op televisie gewone uitwisselingen van woorden tot heuse woordenwisselingen en erger, tot scheldpartijen. Over de komst van vluchtelingen, over zwarte Piet, over de politiek, over andersdenkenden. Kijk alleen al naar de verkiezingen in Amerika: het is werkelijk tenenkrommend wat daar door de presidentskandidaten en hun aanhangers allemaal de wereld wordt ingeslingerd (nou, ja, met name één kandidaat; ik zal geen namen noemen, u weet vast over wie ik het heb).
De onverdraagzaamheid tussen mensen loopt op, de polarisatie neemt toe en het respect neemt af.
Steeds meer mensen leiden dubbellevens: een echt leven, waarin ze zich door de dagelijkse uitdagingen heen worstelen en in stilte eenzaam lijden én een leven op Facebook of Instagram, waar ze honderden ‘vrienden’ hebben met wie ze oppervlakkige teksten en plaatjes uitwisselen waar vanaf druipt: ‘kijk eens hoe leuk mijn leven is!’ En dat allemaal om maar het gevoel te hebben dat ze er toe doen.

En velen leiden een tweede leven op social media, waarin ze onder een schuilnaam de meest verschrikkelijke reacties plaatsen op nieuwsberichten, die aanzetten tot haat, tot pesten, tot discriminatie en tot racisme. Ondertussen tikt de klok door en wordt de mensheid ouder dankzij de medische wetenschap, maar we worden niet per se wijzer… We communiceren ons drie slagen in de rondte, maar ik vraag mij steeds vaker af: Hoe verbonden en betrokken zijn we eigenlijk écht?
Draaien we rond in een vicieuze cirkel? Zitten we in een neerwaartse spiraal? Er is geen pilletje tegen eenzaamheid. En die eenzaamheid ligt op de loer, als we niet oppassen….
Muziek: Cirkels (Windmills of your mind), gezongen door Nynke en begeleid door Peter Smit (gitaar) en Jeroen de Valk.

Gloria
Maar gelukkig is het niet allemaal kommer en kwel. Er zijn er ook genoeg mensen die de wereld mooier maken met hun woorden en daden, die over hun irritaties en frustraties heen kunnen stappen en spreken en schrijven met respect voor anderen. Die complimenten maken, fouten vergeven, en helende, troostende woorden bieden aan diegenen die ze nodig hebben. Geluk en plezier kan in kleine dingen gevonden worden en een ander met wat begrip en fatsoen tegemoet treden draagt daar naar mijn idee enorm aan bij. Je hebt er vaak niet eens veel woorden voor nodig. Maar je moet de ander wel wíllen zien en begrijpen. Om met Johan Cruijf te spreken: je gaat het pas zien, als je het doorhebt.

Ach, het leven duurt maar even, wat zou het geweldig zijn als we er allemaal van kunnen genieten, elkaar een beetje meer verbaal en non-verbaal sparen en samen een dansje maken, een mooi gedicht of muziekstuk maken of een krachtig, positief statement. Of dat allemaal tegelijk. En misschien moeten we wat meer schwung toevoegen. Wat meer licht en luchtigheid, gezelligheid en vrolijkheid in het leven, in ons gedrag en in onze communicatie. Want u weet toch: it don’t mean a thing, if it aint got that swing.

Muziek: instrumental door Jeroen en Peter: ‘it don’t mean a thing’

Lezing en preek
Ik wil graag een fragment uit Johannes 1 aan u voorlezen:

“In het begin was er het woord.
In het woord was het leven en het leven was het licht voor de mensen.
Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.
Het woord was in de wereld.
De wereld is door dat woord ontstaan.”

Nu kun je dit woord heel religieus opvatten, het verwijst oorspronkelijk naar het scheppingslied uit Genesis 1. Daarin ontstaan de wereld en de kosmos door de kracht van het eerste woord (of eigenlijk is het een zin: er moet licht komen!) Maar net zoals de meeste teksten voor meerdere interpretaties vatbaar zijn, is dit ook anders te ‘vertalen’.
Voor mij is een woord, het woord, niet meer en niet minder dan de drager van communicatie binnen een taal, of tussen verschillende talen. Het woord is verbaal, geschreven of gesproken gereedschap, waarmee we prachtige en krachtige dingen kunnen bewerkstelligen. Of scheppen, zo u wilt, en waarmee we het licht kunnen laten schijnen in de duisternis. Door een woord kan een wereld ontstaan. En welke invulling ú daar aan geeft, dat is aan u.

De bijbel is voor mij als atheïst en humanist geen leidraad om naar te leven, maar ik zie het wel als een mooie verzameling verhalen, die inspirerend kunnen zijn in de kunst, in de muziek en in het dagelijks leven. Veel van ons huidige tradities, gewoontes en spreekwoorden en gezegden vinden hun oorsprong in de bijbel en andere oude al dan niet religieuze geschriften. De kracht van het woord is hierin voor de lezer of toehoorder heel belangrijk: wat staat er geschreven, wat wordt er gezegd, wat wordt ermee bedoeld, is er een achterliggende boodschap? En herken ik mij in wat ik hoor of lees, moet of wil ik er zelf iets mee of leg ik het naast me neer?

Woorden kunnen prachtig zijn, én krachtig. Of allebei. Zoals ik als zei: die kracht kan positief zijn of negatief. Veroordelend, kwetsend, denigrerend…. Maar ook troostend, ontroerend, grappig of leerzaam. Woorden kunnen zoveel lading krijgen, ook los van de feitelijke betekenis. Sommige woorden maken blijvende indruk, we onthouden ze voor altijd: de eerste woordjes van een kind, de laatste woorden van een stervende. De woorden bij een afscheid, de woorden van onze geliefde, een spontaan en welgemeend compliment, een songtekst die maar in ons hoofd blijft hangen… Ik zal u de hele lijst met mogelijkheden besparen. Maar we hebben er allemaal genoeg voorbeelden van.

Vroeger was ik heel verlegen. Op de lagere school schrééf ik meer dan dat ik sprak. Tientallen schriften en dagboeken vol. Zomaar een praatje maken met onbekende kinderen vond ik heel spannend en volwassenen aanspreken durfde ik al helemaal niet. Laat staan dat ik op een podium durfde. Maar gek genoeg deed ik het toch. Ik begrijp nu nóg niet wat me bezielde om als 8-jarige een zelfgemaakt gedicht over een egel zingend voor te dragen voor de hele school. Misschien kwam het doordat ik verstopt zat in een egelpak, dat door mijn moeder was gemaakt van lichtbruin isolatieschuim met een paar honderd satéprikkers erin. Ik was een mooi uitgedoste egel en de voordracht ging geloof ik wel goed. Maar het duurde wel 7 jaar, voor ik weer een podium opging. Ik moest, want ik was een van de winnaars van de dichtwedstrijd DichterbijDichter en mocht als 15-jarige mijn gedicht voordragen voor 800 man publiek in de schouwburg in Leeuwarden. Het was tevens mijn eerste kennismaking met drs. P met wie ik samen op het podium stond. Die man maakte gelijk een enorme indruk op mij. Ik wist nog maar nauwelijks wat metrum, rijmschema’s en light verse betekenden, maar ik voelde toen al wel dat ik me daarin wilde verdiepen en bekwamen. En dat heb ik gedaan in de jaren die volgden.

Ik ging Nederlands en communicatie studeren aan de universiteit van Groningen, en ik werd communicatieadviseur en tekstschrijver.

Allerlei soorten teksten heb ik geschreven, duizenden. Van sinterklaasgedichten in opdracht tot complete jaarverslagen van bedrijven en alles er tussenin: persberichten, folders, brochures, nota’s, beleidsplannen, advertenties, boekjes, handleidingen, mailings, nieuwsbrieven, webteksten, dictees, columns en natuurlijk gedichten, ik schreef heel veel gedichten. Alleen al in de afgelopen anderhalf jaar als stadsdichter meer dan 100. Ik vind het heel leuk om te doen zoals ik al zei, het schrijven van de gedichten, maar ook het voordragen ervan. Al duurt het meestal maar een paar minuten; ik zie en hoor hoe mensen erop reageren en wat het met ze doet. Ik ben ervan overtuigd dat je met geschreven en gesproken taal, ook zonder de non-verbale communicatie erbij (dus zonder een gezichtsuitdrukking of gebaren) heel krachtig een boodschap kunt overbrengen. En daarbij geldt altijd wat mij betreft, zowel in het geschreven als gesproken woord: C’est le ton, qui fait la musique. Het is de toon, die de muziek maakt. Maar die toon kan wel door verschillende mensen verschillend waargenomen of geïnterpreteerd worden. Een simpel woord kan verschillende betekenissen hebben, of krijgen. Ik denk alleen al aan een woord als ja. Afhankelijk van de wijze waarop het wordt uitgesproken of geschreven betekent het verschillende dingen: Ja? Ja! Jaja. En dat zijn dan nog maar 3 versies, er zijn er veel meer.

Als dichter en schrijver is het geweldig om daarmee te spelen. Dan mag je de verbeelding wel een beetje aan het werk te zetten. Dan is het leuk om een woord meerdere betekenissen mee te geven. Of nieuwe woorden te verzinnen. Of woordcombinaties te maken die ongebruikelijk zijn. En dan heb ik het nog niet eens gehad over rijm en metrum… Ik hou ervan en zou er urenlang over kunnen praten (maar dat ga ik hier nu niet doen).

Dichterlijke vrijheid is prachtig. En een gedicht mag prikkelen, mag aanzetten tot denken. Zelf wil ik nooit bewust mensen beledigen of kwetsen met mijn teksten en gedichten. Misschien maakt mij dat een wat ‘bravere’ dichter. Maar verbaal geweld of agressie voegt wat mij betreft weinig toe.

Het shockeert misschien en schudt de boel even op, maar het kan zich ook tegen je keren. Het zál zich tegen je keren. Woorden hebben de eigenschap terug te kaatsen. ‘Je weet: wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’, zei mijn moeder altijd.

Dat geldt ook voor het internet in onze huidige tijd: via blogs, columns en social media kan heel kort en krachtig een statement worden gemaakt. En omdat je er vaak geen context bij krijgt, kan de fantasie met mensen aan de haal gaan. Dat kan prachtig zijn, maar de eigen interpretatie kan ook heel verkeerd uitpakken. Dat heb ik een paar keer aan den lijve ondervonden! Een misverstand is snel geboren, als jouw boodschap anders wordt opgevat dan je bedoelde.
Zo schreef ik een tijdje geleden eens een gedicht over tradities en de vergankelijkheid daarvan, en ik gebruikte een oude spijkerbroek als metafoor. Nu waren er mensen die (zo bleek uit hun reactie) dachten het gedicht gewoon over een spijkerbroek ging. Terwijl ik juist probeerde een veel groter, maatschappelijker thema aan te snijden. En zo had ik ook tijdens de Olympische Spelen eens iets gezegd over het feit dat Daphne Schippers na haar zilveren medaille-race (die volgens haar goud had moeten worden) haar schoen over de baan smeet. Ik schreef dat ik dat een beetje vreemd gedrag vond. En vervolgens kreeg ik de halve wereld over me heen. Hoe dúrfde iets te zeggen van onze Daphne! En dat is nog niet zo erg, maar dat ging gepaard met nogal wat verbaal gefoeter, waar ik best wel van schrok.
En dit zijn dan nog vrij onschuldige voorbeelden. Maar op internet zie je veel mensen die iets willen aankaarten, als reactie op het nieuws in ons land of in de wereld. En vervolgens krijgen ze een eindeloze stroom aan ‘tegenreacties’, die vaak niet zo netjes geformuleerd zijn. Het gaat niet meer over het gedrag of over de inhoud, maar over de persoon. De ‘tegenreageerders’ gebruiken (of liever gezegd: misbruiken) hun vrijheid van meningsuiting om vanuit hun luie stoel vanachter hun computer of telefoonschermpje anderen uit te schelden, zwart te maken of te kwetsen. De taal als krakende wagen, die overal tegenaan botst. En het lijkt wel of hele volksstammen zich ineens geroepen voelen om, vaak niet gehinderd door enige kennis, óveral iets van te vinden. De primaire, ondoordachte reacties vliegen je om de oren op het wereldwijde web.

Zouden die schreeuwers dat ook doen als ze recht tegenover de persoon stonden, tegen wie ze zo kwetsend zijn? Waar is de tijd gebleven, dat het gezegde ‘bezint eer gij begint’ niet alleen een tegeltje aan de wand in de keuken was, maar men er ook naar handelde?
Gedicht: ‘Van die dingen’
“Vroeger stond je bij de bakker en dan hoorde je wel eens wat,
als Truus of Piet of ’n and’re knakker iets ‘van horen zeggen’ had.
Ook op de verjaarspartijtjes, naast de kaas, de worst en chips
kreeg je vaak de gekste feitjes, roddels, nieuwtjes, trucs en tips.

Al wat je te horen kreeg: je dacht erover na voor even,
lachte heimelijk of je zweeg en ging weer verder met je leven.
En vond je ergens eens iets van,   nou, dan vertelde je dat alleen
als je gevraagd werd op de man in het gezelschap om je heen.

Maar tegenwoordig, potverdikke, schreeuwt men alles van de daken
overal klinkt het ‘ikke ikke, hoor mij, laat míjn geroep je raken!’
Dat geblaat in ’t openbaar, geblèr, gefoeter en gescheld:
het drijft ons verder uit elkaar, zaait louter haat en oogst geweld.

In meningsuiting zijn we vrij, maar wat fatsoen zou prettig zijn.
Zo moeilijk is dat niet, lijkt mij, probeer het maar: het doet geen pijn.
Wat gij niet wilt dat u geschiedt      op straat, op internet of privé,
please, doe dat ook een ander niet; hou in, hou van en wees tevree.”

Muziek: ‘Ontluistering’ (compositie: Jeroen de Valk, gedicht en zang: Nynke Geertsma, gitaar: Peter Smit)

Ontluistering
woorden, zinnen uit jouw mond
op weg naar mijn ‘luisterend’ oor
je praat, gebaart maar wat je zegt
dringt niet echt tot mij door

ik hoor wat ik wil, ik wil wat ik hoor
en plotseling is het stil
jouw blik kruist de mijne en woorden verdwijnen
tussen de regels door ik wil, ik wil
verwoorden, verzinnen , maar waar te beginnen
is dit onbezonnen of ongehoord?
ik zoek een weg naar binnen naar jouw mond vol zinnen
zonder ook maar één gesproken woord…

Het is mij een eer dat ik vandaag mag spreken en preken over de pracht en kracht van het woord, en wat dat voor mij betekent. Er is nog zoveel over te zeggen en er zijn zoveel dingen die ik niet heb genoemd, maar die daarom niet minder belangrijk zijn. Schrijven is schrappen, maar ook: wie schrijft, die blijft. En wie leest, prikkelt de geest.
Gedicht: UitgelezenAls in een kabbelende rivier
stromen de woorden naar me toe.
Ik duik erin, zwem met ze mee
en waar we heen gaan, geen idee.

Zo dobberend in ’t avondgloren
tussen zinnen, metaforen,
tussen regels over liefde
en het aardse wel en wee,

drijven langzaam mijn gedachten
af naar mysterieuze oorden
waar de stroom van schone woorden
geruisloos uitmondt in de zee.

Op een eiland vol verwondering
dool ik rond de hele nacht
waar tussen spaties, komma’s, punten
de ontknoping op mij wacht.

Maar hoe het eind ook klinkt of klopt
en hoe volmaakt het ook zal wezen:
een nieuw begin duikt steeds weer op,
zodat ik nooit ben uitgelezen.

———-

Hartelijk dank voor uw aandacht. Ik wens u veel mooie woorden, krachtige communicatie en passende stilte en bezinning als de situatie er om vraagt.

 

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s